Bias: Μάνος Τσακίρης: Πώς σχετιζόμαστε (σωματικά) και πώς ανταποκρινόμαστε στους άλλους σε έναν πολιτισμό που τροφοδοτείται από τις εικόνες;

Ο Μάνος Τσακίρης είναι διακεκριμένος επιστήμονας στο εξωτερικό, Καθηγητής Ψυχολογίας Royal Holloway, Πανεπιστήμιο του Λονδίνου και Διευθυντής του Κέντρου για την Πολιτική των Συναισθημάτων, Πανεπιστήμιο του Λονδίνου. Με εντυπωσίασε το έργο του και ήθελα να μοιραστώ κάτι δικό του μαζί σας.

Το έργο «Body & Image in Arts & Sciences» (BIAS) ήταν ένα καινοτόμο διεπιστημονικό ερευνητικό πρόγραμμα που συγχώνευσε προοπτικές από τις γνωστικές νευροεπιστήμες και την ψυχολογία με εκείνες των ανθρωπιστικών επιστημών και των τεχνών, για να μελετήσει την επιτελεστική δύναμη των εικόνων. Επιχείρησε να το πράξει στο Ινστιτούτο Warburg, το κορυφαίο ινστιτούτο στον κόσμο για τη μελέτη της πολιτισμικής ιστορίας και του ρόλου των εικόνων στον πολιτισμό, εμπνευσμένο από το απαράμιλλο διεπιστημονικό όραμα του Aby Warburg για την ιστορία των εικόνων. Σε συμφωνία με τη δέσμευση του Ινστιτούτου να χτίζει γέφυρες στα όρια μεταξύ ανθρωπιστικών επιστημών, τεχνών και επιστημών, το BIAS προσπάθησε να σφυρηλατήσει νέες και καινοτόμες συνέργειες μεταξύ των κλάδων.

Το έργο BIAS υποστηρίχθηκε από το βραβείο NOMIS Distinguished Scientist Award, το οποίο μας επέτρεψε να συγκροτήσουμε μια νέα ερευνητική ομάδα και ένα εργαστήριο νευροεπιστήμης που φιλοξενήθηκε στο Warburg. Το κυρίαρχο ερώτημα του BIAS ήταν: «Πώς σχετιζόμαστε (σωματικά) και ανταποκρινόμαστε στους άλλους σε έναν πολιτισμό που τροφοδοτείται από εικόνες;» και θελήσαμε να προσεγγίσουμε αυτό το ερώτημα μέσα από το πρίσμα της διεπιστημονικής έρευνας, σύμφωνα με το όραμα του Aby Warburg για τη διεπιστημονικότητα.

Και στοχεύσαμε στην εφαρμογή αυτού του ερωτήματος και της προσέγγισης σε διαφορετικούς τομείς. Εξετάζοντας την ενσώματη υπόσταση (embodiment) στις σχέσεις μας με την τέχνη και την αισθητική εμπειρία. Αλλά και στο πώς παρουσιάζουμε και αναπαριστούμε εικόνες του εαυτού. Πώς οι σχέσεις μας με τις εικόνες διαμορφώνουν την κοινωνική μας κατανόηση για τον κόσμο και την κοινωνικοπολιτική τους δύναμη.

Εξοπλισμένοι με γνώσεις από τις ανθρωπιστικές επιστήμες και τις τέχνες, μεθόδους από την ψυχολογία και τη νευροεπιστήμη, δημιουργήσαμε την ομάδα και το εργαστήριό μας στο Ινστιτούτο Warburg τον Νοέμβριο του 2016 και ήμασταν ενθουσιασμένοι που μας δόθηκε η ευκαιρία να αποκαταστήσουμε τέτοιους διατομεακούς διαλόγους στο ινστιτούτο. Καθώς υποδεχόμασταν τους πρώτους συμμετέχοντες στις μελέτες μας, δεν μπορούσαμε παρά να παρατηρήσουμε ότι συνέβαινε μια ριζική κοινωνική αλλαγή παραδείγματος, η οποία θα σφράγιζε την εποχή μας και θα επηρέαζε σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο που σκεφτόμαστε τη δύναμη των εικόνων.

Λίγο μετά την ορκωμοσία του Τραμπ, το παγκόσμιο κοινό άκουσε την Kellyanne Conway να χρησιμοποιεί τον όρο «εναλλακτικά γεγονότα» για να περιγράψει ψευδείς δηλώσεις που έκανε ο εκπρόσωπος τύπου Sean Spicer. Η συζήτηση αφορούσε τον αριθμό των παρευρισκομένων στην ορκωμοσία του Τραμπ. Και ενώ οι εικόνες μιλούσαν από μόνες τους, ακούσαμε ότι υπήρχαν εναλλακτικά γεγονότα. Σύντομα, το περιοδικό Time αναρωτήθηκε αν η Αλήθεια πέθανε. Το περιοδικό Time είχε δίκιο που έθεσε αυτό το ερώτημα.

Τώρα, περισσότερο από ποτέ, καλούμαστε να κρίνουμε την πραγματικότητα, την αλήθεια και την αξιοπιστία του κοινωνικού μας κόσμου. Από τις ειδήσεις στα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης μέχρι τις αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα, από τις επεξεργασμένες φωτογραφίες μέχρι τα βίντεο deep fake, από τους ανθρώπους μέχρι τα bots, και από τα εναλλακτικά γεγονότα μέχρι τις ψευδείς ειδήσεις (fake news), πρέπει να κρίνουμε την αυθεντικότητα των παραγόντων και των πληροφοριών που μεταφέρουν. Οι σχέσεις μας με τις εικόνες βρίσκονται στην καρδιά του ζητήματος. Και για αυτόν τον λόγο, τα ερωτήματα της πραγματικότητας, της αλήθειας και της αξιοπιστίας ήρθαν στο προσκήνιο της έρευνάς μας στο BIAS, όπως θα σας δείξω σε ορισμένα επιλεγμένα παραδείγματα από τους διαφορετικούς τομείς έρευνάς μας.

Στον τομέα της τέχνης και της αισθητικής, εστιάσαμε, μεταξύ άλλων θεμάτων, στο πώς αντιλαμβανόμαστε την εκφραστικότητα και την αυθεντικότητα σε μία από τις αρχαιότερες τέχνες, τον χορό. Για τον σκοπό αυτό, και σε συνεργασία με χορευτές, αναπτύξαμε τη «Βιβλιοθήκη Κινήσεων Χορού Warburg» με εκφραστικές και μη εκφραστικές κινήσεις χορού, τις οποίες επικυρώσαμε, καταστήσαμε ελεύθερα διαθέσιμες στην ερευνητική κοινότητα και στη συνέχεια δείξαμε πώς οι φυσιολογικές αποκρίσεις μπορούν να διαφοροποιήσουν τις εκφραστικές από τις μη εκφραστικές, αν και τεχνικά σωστές, κινήσεις μπαλέτου και σύγχρονου χορού. Επιπλέον, συμβάλαμε στις συνεχιζόμενες συζητήσεις σχετικά με τον ρόλο των ενσώματων σημάτων στη διαμόρφωση των αισθητικών μας εμπειριών.

Και η έρευνά μας προσέλκυσε το ενδιαφέρον καλλιτεχνών και σχολών τέχνης. Υπήρξα επισκέπτης λέκτορας στο Central Saint Martins στο Λονδίνο και στη Haute Ecole d’Art et de Design στη Γενεύη, παρουσίασα την έρευνά μας στην Tate Modern, συνεργάστηκα με τη Siobhan Davies Dance, μια κορυφαία ομάδα χορού στο Λονδίνο, και συνέβαλα στον κατάλογο της έκθεσης της Lauren Huret στο Πολιτιστικό Κέντρο της Ελβετίας στο Παρίσι.

Ας στραφούμε τώρα στον δεύτερο τομέα της αυτο-αναπαράστασης. Το ερώτημα του πώς αναπαριστούμε νοητικά τον εαυτό μας βρίσκεται στο επίκεντρο των πολιτιστικών πρακτικών ανά τους αιώνες (δείτε τις αυτοπροσωπογραφίες) και στις μέρες μας, στο επίκεντρο της κατανόησης ζητημάτων ψυχικής υγείας, όπως οι διαταραχές της εικόνας του σώματος. Στο BIAS αναρωτηθήκαμε αν υπάρχει τρόπος να απεικονίσουμε οπτικά, ώστε να το δουν όλοι, πώς αναπαριστούμε νοητικά τον εαυτό μας; Και αν ναι, τι μπορούμε να πούμε για τα νοητικά πορτρέτα του εαυτού μας που κρατάμε στο μυαλό μας; Για να καταλάβετε τι εννοώ με τον όρο νοητικό πορτρέτο, κλείστε τα μάτια σας και φέρτε το πρόσωπό σας στο μυαλό σας. Πώς βλέπετε τον εαυτό σας; Νεότερο ή μεγαλύτερο από ό,τι είστε; Φαίνεστε αξιόπιστος, κυρίαρχος; Πώς το κάναμε αυτό;

Χρησιμοποιήσαμε μια τεχνική όπου σας δίνονται δύο εκδοχές ενός τυχαίου προσώπου και επιλέγετε αυτή που σας μοιάζει περισσότερο, και το επαναλαμβάνετε αυτό για τετρακόσιες δοκιμές. Όταν βγάζουμε τον μέσο όρο των επιλογών σας, με άλλα λόγια, όλων των προσώπων που νομίζατε ότι σας μοιάζουν περισσότερο, καταλήγουμε σε ένα νοητικό αυτοπορτρέτο. Αυτή η μέθοδος μας επέτρεψε να οπτικοποιήσουμε τις νοητικές αναπαραστάσεις των συμμετεχόντων με έναν τρόπο βασισμένο στα δεδομένα, αμερόληπτο και χωρίς περιορισμούς. Επιτύχαμε; Ναι. Σε γενικές γραμμές οι άνθρωποι παράγουν ακριβή νοητικά αυτοπορτρέτα, αλλά είδαμε επίσης αποκλίσεις από την ακρίβεια που σχετίζονταν με τις πεποιθήσεις των ανθρώπων για την προσωπικότητά τους. Για παράδειγμα, οι άνθρωποι που θεωρούσαν τον εαυτό τους αξιόπιστο, είχαν ένα νοητικό αυτοπορτρέτο που φαινόταν πιο αξιόπιστο. Επιπλέον, οι άνθρωποι με υψηλότερη κοινωνική αυτοεκτίμηση παρήγαγαν πιο ακριβή αυτοπορτρέτα. Τα αυτοπορτρέτα περιείχαν φυσικά «αποτυπώματα» των χαρακτηριστικών της προσωπικότητάς μας, τα οποία ανιχνεύονταν αξιόπιστα και από εξωτερικούς παρατηρητές. Η σημασία αυτής της έρευνας έγκειται στην ανακάλυψη ότι τα νοητικά μας αυτοπορτρέτα αντιπροσωπεύουν ένα ξεχωριστό σημείο συνάντησης του φυσικού και του ψυχολογικού εαυτού, και τα ευρήματά μας μπορούν να προσφέρουν μια ουσιαστική πρόοδο στην κατανόηση της κατασκευής της εικόνας του σώματός μας.

Στρέφοντας το ενδιαφέρον σε πιο κοινωνικές πτυχές της δύναμης των εικόνων, διεξήγαμε 8 μελέτες με 4 χιλιάδες πολίτες της ΕΕ για να μελετήσουμε τις πολιτικές συνέπειες της οπτικής απανθρωποποίησης των προσφύγων. Ενώ γνωρίζουμε ότι οι εικόνες αναγνωρίσιμων θυμάτων όπως αυτή προκαλούν ενσυναίσθηση και φιλοκοινωνικές στάσεις, η πλειονότητα των εικόνων που βλέπουμε στα μέσα ενημέρωσης απεικονίζουν μεγάλες μάζες εξω-ομάδων. Και ενώ οι περισσότεροι κοινωνικοί ψυχολόγοι πιστεύουν ότι τέτοιες εικόνες μπορεί απλώς να μας αφήνουν αδιάφορους, εμείς ελέγξαμε υποθέσεις προερχόμενες από τις ανθρωπιστικές επιστήμες σχετικά με την απανθρωποποιητική φύση τέτοιων εικόνων και τις πολιτικές τους συνέπειες. Διαπιστώσαμε ότι η έκθεση των ανθρώπων σε εικόνες μεγάλων ομάδων προσφύγων, σε αντίθεση με μικρές ομάδες, οδηγεί σε μεγαλύτερη απανθρωποποίηση, και ακόμη περισσότερο όταν οι πρόσφυγες απεικονίζονταν σε στοιχείο νερού/θάλασσας, ανακαλώντας τη γλωσσική απεικόνιση των προσφύγων με μεταφορές νερού, κυμάτων, παλίρροιας και «πλημμυρών νερού». Είναι σημαντικό ότι τέτοιες εικόνες καθιστούν τους ανθρώπους πιο πιθανό να υποστηρίξουν μέτρα κατά των προσφύγων και να ψηφίσουν πιο αυταρχικούς ηγέτες. Και όσον αφορά τον μηχανισμό, δείχνουμε ότι είναι τα συναισθήματα που βιώνουν οι ίδιοι οι θεατές όταν βλέπουν αυτές τις εικόνες που οδηγούν σε τέτοιες αλλαγές στην κοινωνική τους συμπεριφορά. Αυτή η σειρά μελετών δημοσιεύθηκε στο Nature Humanities and Social Sciences Communications.

Στον τομέα της οπτικής πολιτικής, εξετάσαμε πώς οι άνθρωποι διαμορφώνουν κρίσεις για την πραγματικότητα φωτοειδησεογραφικών εικόνων ανθρώπινου πόνου, ένα πιεστικό ερώτημα στην εποχή των fake news και της τεχνολογίας deep fake. Σε μια σειρά 8 πειραμάτων δείξαμε ότι τόσο η υποκειμενική όσο και η φυσιολογική διέγερση (arousal) που προκαλείται όταν οι θεατές κοιτάζουν για πρώτη φορά τέτοιες εικόνες, προβλέπει αν θα κρίνουν τις εικόνες ως πραγματικές ή σκηνοθετημένες. Και δείξαμε επίσης πώς σε φλοιώδες επίπεδο, το μέγεθος των καρδιακών αποκρίσεων μπορεί επίσης να προβλέψει τις πεποιθήσεις των ανθρώπων για αυτές τις εικόνες. Στη συνέχεια, υπολογίσαμε «πρότυπα» συναισθημάτων που σχετίζονται με κάθε εικόνα και χρησιμοποιώντας μια μέθοδο μη επιβλεπόμενης μάθησης ομαδοποιήσαμε τις εικόνες σε δύο ευρείες κατηγορίες: «Βία» και «Πόνος». Ήμασταν σε θέση να δείξουμε ότι συγκεκριμένα συναισθήματα όπως η συμπόνια και η ελπίδα, αλλά όχι ο θυμός, αύξαναν την πιθανότητα να κριθεί μια εικόνα ως πραγματική.

Τέλος, στρέψαμε την προσοχή μας σε έναν άλλο τύπο οπτικών ερεθισμάτων που γίνονται πανταχού παρόντα στην ψηφιακή κουλτούρα. Τα πρόσωπα Generative Adversarial Networks (GAN) είναι ρεαλιστικά πρόσωπα ανθρώπων που δημιουργούνται από υπολογιστή και δεν υπάρχουν. Δεν υπήρξαν ποτέ και δεν θα υπάρξουν ποτέ. Τα πρόσωπα GAN χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο στο μάρκετινγκ, τη δημοσιογραφία, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και την πολιτική προπαγάνδα. Ρωτήσαμε αν οι άνθρωποι μπορούν να καταλάβουν τη διαφορά μεταξύ πραγματικών προσώπων και προσώπων GAN και ποιες είναι οι κοινωνικές συνέπειες. Διαπιστώσαμε ότι τα πρόσωπα GAN είναι πιο πιθανό να εκληφθούν ως πραγματικά από ό,τι τα πραγματικά Πρόσωπα και οι άνθρωποι είναι πιο πιθανό να τα εμπιστευτούν. Επιπλέον, η ενημέρωση των ανθρώπων για την ύπαρξη των προσώπων GAN μείωσε τη συνολική κοινωνική εμπιστοσύνη, ένα εύρημα που αντανακλά τη διάβρωση της εμπιστοσύνης που προκύπτει από τη λειτουργία τεχνητών παραγόντων. Μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα για αυτά στο άρθρο μας που δημοσιεύθηκε στο iScience.

Καθ’ όλη τη διάρκεια του έργου, το BIAS σφυρηλάτησε επίσης ενεργά τέτοιες διεπιστημονικές συνεργασίες. Για παράδειγμα, συν-επιμελήθηκα τον πρώτο τόμο που εξέτασε την ενδοδεκτικότητα (interoception) μέσα από τις προοπτικές της νευροεπιστήμης, της ψυχολογίας, της ψυχιατρικής και της φιλοσοφίας. Το BIAS διοργάνωσε αρκετές εκδηλώσεις, όπως το «Ανατέμνοντας το Σπλαχνικό Σώμα» (Dissecting the Visceral Body) με τη συμμετοχή της ψυχολογίας και της νευροεπιστήμης, της ιστορίας της τέχνης και της ιστορίας, της ιατρικής ανθρωπολογίας και της φιλοσοφίας, και διαδώσαμε την έρευνά μας σε ευρύτερο κοινό.

Το έργο BIAS υπήρξε καταλύτης για να σκεφτούμε ευρύτερα τον ρόλο του σώματος, των φυσιολογικών καταστάσεων και των συναισθημάτων για μια σειρά κοινωνικών και πολιτικών ζητημάτων. Η έρευνά μας μού έδωσε την ευκαιρία να σκεφτώ βαθύτερα τη διεπαφή των συναισθημάτων και της πολιτικής. Αυτές οι σκέψεις επεκτάθηκαν περαιτέρω μέσω της συμμετοχής μου ως μέλος της καθοδηγητικής επιτροπής για το εμβληματικό έργο Enlightenment 2.0 του Κοινού Κέντρου Ερευνών (JRC) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Το BIAS και οι συνδέσεις του με άλλους κλάδους και εταίρους άνοιξαν τον δρόμο για το «Κέντρο για την Πολιτική των Συναισθημάτων» (Centre for the Politics of Feelings) που εγκαινιάστηκε το 2021 με τη γενναιόδωρη υποστήριξη του Ιδρύματος NOMIS.

©2023 από τον Μάνο Τσακίρη. Δημιουργήθηκε περήφανα με το Wix.com.