Βλέποντας τη ζωή με απαλή ματιά

                  

Πηγή: Parker J. Palmer

Υπάρχει ένα ποίημα που σε ανταμείβει αν το διαβάσεις αργά. Είναι ένα ποίημα που σου ανοίγει τα μάτια, στο οποίο η Λίζελ Μιούλερ (Lisel Mueller) εφαρμόζει την ποιητική της ενόραση σε μια αληθινή ιστορία σχετικά με τις οπτικές προκλήσεις που αντιμετώπισε ο ζωγράφος Κλοντ Μονέ (Claude Monet, 1840–1926) — και την μετατρέπει σε μια ακόμα πιο αληθινή ιστορία για το πόσα πολλά εξαρτώνται από τα μάτια μέσα από τα οποία κοιτάζουμε τη ζωή.

Ο Μονέ —γνωστός κυρίως για τους ιμπρεσιονιστικούς πίνακες με τους κήπους του σπιτιού του στο Ζιβερνί της βόρειας Γαλλίας— δημιούργησε επίσης σχεδόν εκατό πίνακες του βρετανικού Κοινοβουλίου κατά μήκος του ποταμού Τάμεση στο Λονδίνο.

Για τη Λίζελ Μιούλερ, τα σμίγματα των σχημάτων και των γραμμών του Μονέ δεν είναι παραμορφώσεις που προέκυψαν από τη θολή όραση των γηρατειών του. Αντίθετα, τα βλέπει ως μια πιο πιστή αναπαράσταση της «κρυμμένης ολότητας» του κόσμου, απ' ό,τι μπορεί να επιτύχει η φυσιολογική όραση. Μου θυμίζει ότι το να βρούμε τον δρόμο μας μέσα από τους καταστροφικούς καιρούς που ζούμε εξαρτάται από το να κοιτάξουμε τον κόσμο, ο ένας τον άλλον και τον εαυτό μας με «απαλά μάτια».

Είμαστε βιολογικά προγραμματισμένοι να κοιτάζουμε τη ζωή με «σκληρά μάτια» — τα μισόκλειστα μάτια που συνοδεύουν την αντίδραση «μάχης ή φυγής» , μάτια που εστιάζουν σαν λέιζερ στις απειλές για την ευημερία μας. Υπάρχουν στιγμές που τα σκληρά μάτια μάς εξυπηρετούν καλά. Όμως, δεν θα μας επιτρέψουν ποτέ να δούμε τον υπόγειο ορίζοντα της ομορφιάς και της χάρης που βρίσκεται κάτω από τις ραγισμένες επιφάνειες του εαυτού μας και του κόσμου.

Γι' αυτό, χρειαζόμαστε «απαλά μάτια»: έναν ανοιχτό, ρευστό, διάχυτο τρόπο να κοιτάζουμε τη ζωή, που μας επιτρέπει να βλέπουμε τις ευάλωτες δυνατότητες που κρύβονται κάτω από όλες αυτές τις σκληρές άκρες και τις αιχμηρές γωνίες — μια πηγή νέας ζωής που μπορεί να απαλύνει και να εξανθρωπίσει τον κόσμο μας. Όχι πολύ καιρό πριν, στο δικό μου κομμάτι του πλανήτη, ζούσαμε πάνω σε ένα σκληρό, παγωμένο έδαφος, όπου η πράσινη και αναπτυσσόμενη ζωή φαινόταν να έχει εξαφανιστεί. Χρειάζονταν απαλά μάτια για να δει κανείς ότι κάτω από τον πάγο και το χιόνι, η φύση προετοιμαζόταν για την αναγέννηση που ονομάζεται άνοιξη και που σήμερα μας περιβάλλει τόσο πλουσιοπάροχα.

• Χρειάζονται απαλά μάτια για να κοιτάξεις έναν άλλον άνθρωπο και να δεις πίσω από την πανοπλία του τη ντροπαλή ψυχή που λαχταρά να τη δουν και να την ακούσουν. Τα σκληρά μάτια δεν θα αποκαλύψουν ποτέ «τι πόλεμοι γίνονται εκεί κάτω, όπου το πνεύμα συναντά το κόκκαλο». (Miller Williams)

• Χρειάζονται απαλά μάτια για να κοιτάξεις τον εαυτό σου και να δεις πέρα από την αυτοκατάκριση το στέρεο έδαφος που, αν αφεθείς σε αυτό, θα σε αποδεχτεί και θα σε στηρίξει ακριβώς όπως είσαι.

• Χρειάζονται απαλά μάτια για να κοιτάξεις έναν κόσμο γεμάτο από ανθρώπους που αγωνίζονται να επιβιώσουν και να δεις πέρα από τη φρενίτιδα τον τρόπο με τον οποίο συνεχίζουμε να αναζητούμε σχέσεις που αντανακλούν την αλληλεξάρτησή μας — όχι μόνο μεταξύ μας, αλλά και με αυτό που η σοφία των ιθαγενών αποκαλεί «όλους τους συγγενείς μας» στον φυσικό κόσμο.

Σήμερα πασχίζουμε να βρούμε σημάδια άνοιξης σε αυτόν τον σκληρό, παγωμένο πολιτικό μεσοχείμωνα. Παρασυρμένοι από έναν χειραγωγούμενο φόβο για τον «άλλον» —και από την αποτυχία μας να πάρουμε στα σοβαρά την ιδιότητα του πολίτη— Εμείς, ο Λαός, παραδώσαμε την πολιτική εξουσία σε μισθοφόρους που βλέπουν τα πάντα μέσα από σκληρά μάτια. Ο Στίβεν Μίλερ (Stephen Miller), ο οποίος μοιάζει σαν να βγήκε από κάστινγκ για να αντικαταστήσει τον Γιόζεφ Γκέμπελς το έθεσε ως εξής: «Ζούμε σε έναν κόσμο που κυβερνάται από τη δύναμη, κυβερνάται από τη βία, κυβερνάται από την ισχύ. Αυτοί είναι οι σιδηροί νόμοι του κόσμου».

Δεν είναι εύκολο να εξασκείς τα απαλά μάτια σε μια εποχή που απειλούμαστε από εκείνους που υποτίθεται ότι μας υπηρετούν. Όμως, τα απαλά μάτια είναι απαραίτητα αν θέλουμε να διαφυλάξουμε το πνεύμα μας, να αποφύγουμε να γίνουμε αυτό που αντιπαλεύουμε κατά τη διάρκεια της ίδιας της αντίστασης, και να αποκαταστήσουμε τη δημοκρατία μας. Για να ξεπεράσουμε τη συμφορά του MAGA (Make America Great Again), χρειαζόμαστε το είδος του οράματος που καθοδηγούσε τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ τον Νεότερο, ένα όραμα που βασιζόταν στα απαλά μάτια. Χωρίς αυτού του είδους την ενόραση, πώς θα μπορούσε ο Κινγκ να δει την πιθανότητα της «Αγαπημένης Κοινότητας» κάτω από την ακλόνητη, σαν βράχο, επιφάνεια της καταπίεσης που γνώριζε τόσο καλά;

Οι αξίες της αγάπης, της αλήθειας και της δικαιοσύνης μπορούν να περιφρονούνται μόνο για ένα διάστημα, προτού η πλειοψηφία συνειδητοποιήσει ότι βρισκόμαστε στον δρόμο προς την κόλαση, με οδηγούς ανθρώπους που έχουν ήδη ιδιοκτησία εκεί.

Η ποίηση είναι η γλώσσα που χρησιμοποιούμε για να μιλήσουμε για όσα μπορούν να ιδωθούν μέσα από απαλά μάτια, η γλώσσα κάθε παράδοσης σοφίας που γνώρισε η ανθρωπότητα. Καθώς ξαναδιαβάζω το ποίημα «Ο Μονέ αρνείται την εγχείρηση» , αυτά τα λόγια ξεχωρίζουν μπροστά μου: «Δεν θα επιστρέψω σε ένα σύμπαν αντικειμένων που δεν γνωρίζονται μεταξύ τους  σαν τα νησιά να μην ήταν τα χαμένα παιδιά  μιας μεγάλης ηπείρου».

Το σύμπαν, «ολόκληρη η κτίση», όχι μόνο στενάζει αλλά ουρλιάζει να ξυπνήσουμε και να αναγνωρίσουμε ότι οι ζωές μας είναι αλληλένδετες μεταξύ μας, καθώς και με τις πιο μακρινές πτυχές του μη-ανθρώπινου κόσμου. Όταν αφήνουμε τις ασθένειες να ρημάζουν τους πιο φτωχούς από τους φτωχούς, πληρώνουμε το τίμημα στη δημόσια υγεία της δικής μας χώρας. Όταν κηρύσσουμε τον πόλεμο σε χώρες που ελέγχουν την πρόσβαση στην ενέργεια, πληρώνουμε το τίμημα στο κόστος ζωής. Όταν ευνοούμε τα εταιρικά κέρδη έναντι της προστασίας του περιβάλλοντος, πληρώνουμε το τίμημα με φυσικές καταστροφές μέσω της κλιματικής αλλαγής. Ακόμα πιο σημαντικό, όταν υποτιμούμε την αξία των άλλων ζωών, αδειάζουμε τις καρδιές μας και ζούμε στο χείλος μιας ηθικής αβύσσου που, αργά ή γρήγορα, θα μας καταπιεί ολόκληρους.

Δεν ήμασταν πάντα τυφλοί σε τέτοιες συνδέσεις. Όπως έχει γράψει ο Ντέιβιντ Κόρτεν (David Korten): «Για το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας, οι κοινωνίες ζούσαν μέσα σε κοσμολογίες που κατανοούσαν ότι το σύμπαν είναι ζωντανό, έχει σκοπό, είναι συμμετοχικό και βαθιά αλληλένδετο. Οι άνθρωποι συμμετέχουν και εξαρτώνται από μια ευρύτερη κοινότητα ζωής, ενσωματωμένοι σε αμοιβαίες σχέσεις με τη Γη και μεταξύ τους». Μήπως τελικά είναι αλήθεια ότι είμαστε, πράγματι, οι φύλακες των αδελφών μας, και ότι φροντίζοντάς τους φροντίζουμε και τον εαυτό μας;

Το ποίημα της Λίζελ Μιούλερ τελειώνει με τον Μονέ να λέει αυτά τα λόγια στον γιατρό του: «Γιατρέ,  αν μπορούσες μόνο να δεις πώς ο ουρανός τραβάει τη γη στην αγκαλιά του και πόσο απεριόριστα διευρύνεται η καρδιά για να διεκδικήσει αυτόν τον κόσμο, έναν γαλάζιο ατμό χωρίς τέλος». Αυτό είναι το σπουδαιότερο έργο της ανθρώπινης καρδιάς: να στενέψει το χάσμα ανάμεσα στον ουρανό και τη γη, δουλεύοντας ασταμάτητα για να δέσει τις πληγές μας και να διεκδικήσει ξανά την κρυμμένη ολότητα.

Δεν ανεχτήκαμε ήδη πάρα πολύ τους παθολογικούς, παραπλανητικούς ηγέτες με τα σκληρά μάτια, τα στενάχωρα πνεύματα, τις καρδιές γεμάτες φόβο και απληστία, που πρέπει να στερήσουν από τους άλλους την αξιοπρέπεια και τις βασικές ανάγκες της ζωής για να κατευνάσουν τις δικές τους απύθμενες ανασφάλειες; Δεν έχει καθυστερήσει ήδη πολύ ένας κόσμος όπου το «η ισχύς εν τη ενώσει» ή το «το δίκαιο του ισχυρού» θα αντικατασταθεί από μια ανανεωμένη προσδοκία να ζούμε με τις αξίες της αγάπης, της αλήθειας και της δικαιοσύνης;

Είναι όλα αυτά «απλώς ποίηση»; Ή μήπως λόγια σαν κι αυτά θα μπορούσαν να είναι άλλη μια ευκαιρία να κοιτάξουμε τον πίνακα και να πούμε: «Βλέπω ένα μονοπάτι προς μια πιο τέλεια ένωση»; Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα εξαρτάται από το τι θα κάνουμε από τώρα έως τότε — και αυτό με τη σειρά του εξαρτάται από το να δουν περισσότεροι από εμάς, μέσα από απαλά μάτια, ότι είμαστε πραγματικά όλοι μαζί σε αυτό.

Ο Parker J. Palmer είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας δέκα βιβλίων καθώς και πολυάριθμων δοκιμίων και ποιημάτων, και ιδρυτής του Center for Courage and Renewal (Κέντρο για το Θάρρος και την Ανανέωση).